Ikona w kulturze i duchowości chrześcijańskiego Wschodu

0
736

Ikona w kulturze i duchowości chrześcijańskiego Wschodu

ks. prof. Janusz Czerski, mitrat Cerkwi Greckokatolickiej

ikony_sklep

1. Pojęcie ikony

Określenie ikona pochodzi od greckiego εἰϰών = obraz, odbicie, wy-obrażenie, porównanie. Przez ikonę rozumie się obraz malowany spe-cjalną techniką zazwyczaj na drzewie lub na ścianie. W terminologii chrześcijańskiego Wschodu ikon jednak nie maluje się, lecz się pisze. W szerszym znaczeniu ikoną nazywa się również obrazy haftowane lub wykonane w metalu, marmurze, czy steatycie.

Starożytny Wschód chrześcijański określał terminem „ikona” wszelkie wyobrażenia Chrystusa, Bogarodzicy, świętych, aniołów, a także wydarzenia z historii biblijnej.

W zachodnim kręgu kulturowo-religijnym samo słowo „ikona” było używane rzadko, co nie znaczy, chociaż treść tego pojęcia była znana. Na Zachodzie mówi się raczej o świętych obrazach (sacrae imagines) oraz o ich kulcie. Dotyczyło to głównie tych obrazów, które były szcze-gólnie czczone i znane pod mianem obrazów cudownych lub słyną-cych łaskami. Obrazy te nie zawsze odpowiadają wszystkim wymogom wschodniego kanonu ikonograficznego, ale spełniały i spełniają rolę podobną do funkcji ikon na Wschodzie. Wchodzą w życie religijne wiernych, a nawet w publiczny kult Kościoła. Ta funkcja zachodnich świętych obrazów zbliża je bardzo do pojęcia ikony.

2. Symbolika ikony

2.1. Ikona jako okno na świat nadprzyrodzony

Ikona jest oknem, okiem, którym chrześcijanin widzi oczyma wiary świat nadprzyrodzony. Jest ona instrumentem, który umożliwia kon-takt ze światem nadprzyrodzonym. Kontemplowana z wiarą otwiera człowiekowi wierzącemu dostęp do rzeczywistości niedostępnej w ka-tegoriach naturalnych.

Świat nadprzyrodzony jest jednak uchwytny w zupełnie innych ka-tegoriach niż świat naturalny, ziemski, widzialny. Te inne kategorie wypracowała ikonografia przy pomocy odpowiednich środków malar-skich, jak: symbolika kolorów, światła, aureole świętych, oryginalne detale anatomiczne, na przykład nieproporcjonalnie długie palce, wy-dłużone twarze itp. Te szczegóły mają pokazać, że ikona przedstawia zupełnie inny świat niż ten materialny, w którym żyje człowiek. Jest to świat należący do sfery Boga, nadprzyrodzony, transcendentny. W tym świecie przebywa Bóg i Jego święci. Ikona pragnie więc poka-2

zać świętych, którzy już w tym świecie żyją. Są to postacie inne, prze-mienione i otoczone nieprzemijającą chwałą.

Ikona nie jest fotografią, wiernym odbiciem, portretem, lecz symbo-lem. Symboliczny charakter ikony umożliwia jej dwuwymiarowa for-ma. Na skutek dwuwymiarowości artysta uzyskuje na ikonie prze-strzeń, która niczego nie zamyka, lecz stwarza wrażenie istnienia cze-goś, co się jeszcze za tą widzialną przestrzenią kryje, a czego należy się domyślać. Tym właśnie różni się ikona od rzeźby. Rzeźba jest bo-wiem z natury trójwymiarowa, a więc skończona, konkretna i za-mknięta. Rzeźba nie pozwala niczego domyślać się, gdyż pokazuje ona wszystko, co artysta zamierzał przedstawić. Dlatego w rzeźbie trudniej niż w ikonie dopatrywać się jakiejś symboliki.

2.2. Przestrzeń i czas w ikonie

Charakterystyczną cechą ikony jest obecność na niej elementów architektury. Postacie i wydarzenia biblijne oraz historyczne umiesz-czone są często na tle architektury. Architektura stanowi tło ikony, na którym wyeksponowane są postacie i wydarzenia. Obecność architek-tury ukazuje, że przedstawione na ikonie wydarzenia wykraczają poza historię i geografię, są wciąż aktualne i obecne wśród nas.

Ikonę cechuje swoista interpretacja czasu. Łączy często w jedną całość najrozmaitsze wydarzenia odległe w czasie. Czas w ikonie ma bowiem sens symboliczny, nie mieści się w kategoriach filozoficznych. Artysta, malarz ikony widzi wydarzenia sakralne, biblijne, czy histo-ryczne jako jedną całość i tak je stara się przedstawić. Połączenie w jedną całość wydarzeń odległych czasowo łączy się z pojęciem prze-strzeni ikony jako bezgranicznie idealnej rozciągłości.

3. Religijna funkcja ikony

3.1. Służba wierze

Zasadniczą funkcją ikony jest służba wierze. Ikona ma prowadzić do Boga i przybliżyć treści zawarte w Piśmie św. oraz w tradycji Ko-ścioła. Jest ona zapisaną księgą prawd objawionych. Prawda wyrażo-na w ikonie nadaje jej znamię piękna. Ikona jest nie tyle piękna jako dzieło sztuki, ile raczej ze względu na zawartą w niej prawdę.

W odniesieniu do komunikowania treści zarówno słowo, jak i obraz spełniają identyczną funkcję pośredniczenia, przybierając charakter znaku lub symbolu. Na poziomie teologii słowo i obraz są formami przekazu komunikowaniu prawdy (objawienia) lub życia (łaski). W tym sensie słowo Pisma Świętego oraz ikona posiadają tę samą funkcję. Są jednakowo elementami znajdującymi się pomiędzy autorem słowa i ikonopisem a adresatem ich dokonań. 3

3.2. Reprezentacja i uobecnianie

W tradycji prawosławnej podstawową funkcją ikony, którą jest uobecnianie. Ikona reprezentuje i uobecnia wydarzenia, które przed-stawia, podobnie jak księga Ewangelii uobecnia słowa i wydarzenia z życia Jezusa. W Ewangelii to uobecnienie następuje przez słowo, na-tomiast w ikonie przez linie, kolory i napisy. Napis ma tu zasadnicze znaczenie, podobnie jak imię w Biblii. Napis na ikonie nie jest tylko zwykłym podpisem, znakiem rozpoznawczym, lecz środkiem komuni-kującym istotne treści. Ikona przypomina obecność Boga, Chrystusa, Bogarodzicy i postaci świętych, uobecnia wydarzenia biblijne lub z życia świętych.

Celem ikony jest więc wprowadzenie świadomości wierzącego w świat ducha. Staje się ona promieniowaniem obecności, teofanią, wo-bec której nie można pozostawać tylko widzem, ale należy skłonić się w akcie adoracji i modlitwy.

3.3. Funkcja liturgiczna

Ikony w Kościele bizantyjskim spełniają przede wszystkim funkcję kultową, liturgiczną. Ikony uroczyście poświęca się, najczęściej w związku z liturgią eucharystyczną oraz intronizuje. Rytuał Kościoła bizantyjskiego zawiera specjalną modlitwę konsekracyjną ikony, która włącza ikonę w jej funkcję kultową. Ikony uroczyście poświęca się i intronizuje podczas Bożej Liturgii. Przed ikonami zapala się lampki oliwne i liczne świece na znak czci oraz jako symbol próśb zanoszonych do Chrystusa, Bogurodzicy czy świętych. Ikonom oddaje się pokłony i całuje na znak czci i miłości. Podczas nabożeństw liturgicznych często powtarza się obrzęd okadzania ikon, wiernych i całego kościoła.

Ikony są także noszone w procesjach, ikonami udziela się wiernym błogosławieństwa. Charakterystycznym przejawem czci obrazów jest też ustanawianie odrębnych świąt sławnych ikon, zwłaszcza ikon Bo-gurodzicy.

W sprawowaniu całego kultu Kościoła najważniejsza jest Osoba Chrystusa, Arcykapłana. Wskazuje na to tematyka i rozmieszczenie ikon na ścianach świątyni, a przede wszystkim na ikonostasie. Ikona Chrystu-sa z arcykapłańskimi atrybutami zajmuje najważniejsze miejsce ponad wszystkimi innymi ikonami, które obrazują Ewangelię i żywoty świętych. W samym ikonostasie ikona Chrystusa będzie się nawet powtarzać kilkakrotnie w różnych jej typach.

Pierwsze miejsce po wyobrażeniu Chrystusa zajmuje ikona Matki Bo-żej i tworzy wraz z nim harmonijną całość. Kościół widzi w Maryi Mat-kę Bożą i Orędowniczkę całej ludzkości. Sławiąc Matkę Bożą, nie moż-na nie sławić Jej Syna. Tajemnica jej Bożego macierzyństwa wynika z tajemnicy Wcielenia Boga. Ta więź utrwalona jest wyraźnie w ikono-4

grafii i w liturgii. W ikonostasie umieszcza się ikonę Maryi i Chrystusa na tej samej płaszczyźnie po obu stronach bramy królewskiej. Po pra-wej stronie znajduje się ikona Zbawiciela trzymającego w ręku Ewange-lię – Słowo, które Bóg kieruje do człowieka. Po lewej Maryja wskazuje Dziecię trzymane na swej lewej ręce, ukazując światu żywe Słowo Bo-ga.

Te ikony Chrystusa i Bogurodzicy stanowią nieodłączny element li-turgii eucharystycznej.

4. Interpretacja wybranych ikon

4.1. Trójca Święta Rublowa

Rublow - Trójca

Ikona nawiązuje do biblijnej sceny odwiedzin trzech piel-grzymów u Abrahama (Rdz 18, 1-15). Scena biblijna zostaje jednak zinterpretowana. Zmienia się jej znaczenie. Namiot Abrahama staje się świątynią, dąb Mamre, pod którym zasie-dli – drzewem życia z Raju, cielec na półmisku ustępuje miejsca Kieli-chowi Eucharystycznemu.

Trzej posłańcy, o lekkich i wysmukłych postaciach, mają wydłużo-ne ciała. Przedstawieni są w postaci aniołów. Ich skrzydła aniołów jak również schematyczny sposób traktowania pejzażu wywołują wrażenie czegoś niematerialnego.

4.2. Ikona Chrystusa Acheiropita

Chrystus

Pierwotny typ ikonograficzny, przedstawiający odbite na chuście Oblicze Jezusa, podtrzymywanej przez Archaniołów Gabriela i Michała. Nazwa tej ikony wywodzi się z historii. Jest to typ ikony ἀχειροποίητος = nie ręką uczyniony, obraz Chrystusa.

Geneza tej ikony wiąże się z przypowieścią o królu Abgarze, który polecił swemu słudze, aby uprosił Chrystusa, żeby ten przyszedł na dwór Abgara i wyleczył króla z choroby. Gdyby Jezus nie mógł przyjść, sługa Abgara, miał sporządzić portret Chrystusa. Jezus wziął od sługi chustę, przyłożył do swojej twarzy i w ten sposób powstał portret, któ-rego kontemplacja uzdrowiła króla Abgara.

4.3. Ikona Bogurodzicy Hodegetria

Hodygitria

Nazwa Hodegetria pochodzi od greckiego słowa ἡ ὁδός = dro-ga. Ten typ ikony przedstawia Bogurodzicę, wskazującą drogę. Matka Boża występuje w pozycji frontalnej, w lewej ręce trzyma Dziecię Jezus, a prawą wskazuje na nie. Jest ona przewodniczką, wskazującą ludziom drogę do Chrystu-sa. Bogurodzica prowadzi do Chrystusa i jest Matką Kościoła. 5

Dziecię ma twarz dorosłego człowieka, a złocony kolor jego szat symbolizuje naturę Bożą. Chrystus w lewej ręce trzyma zwój lub księ-gę Pisma św., a prawą błogosławi. Tradycja bizantyjska wyprowadza ten typ ikony Bogurodzicy od św. Łukasza, dlatego w kulcie maryjnym zajmuje ona miejsce uprzywilejowane.

 

UDOSTĘPNIJ
Następny artykułSpotkanie ze współczesną ikoną

NAPISZ KOMENTARZ

Napisz komentarz!
Wpisz swoje imię