Awangarda w sztuce ukraińskiej

0
1488

 Awangarda w ukraińskiej sztuce pierwszych dziesięcioleci XX wieku

Marta  Zambrzycka

 

Po 1917 roku Ukraina weszła w nową epokę, mającą zasadniczy wpływ na kształt jej kultury. Wtedy właśnie powstał zrąb nowoczesnego ukraińskiego malarstwa, kinematografii i sztuki teatralnej a także kanon literacki, do którego odwoływać się będą twórcy następnych pokoleń. W tym właśnie czasie Mykoła Chwylowy pisze swoje liryczno-rewolucyjne etiudy i ostre polityczne pamflety, Pawło Tyczyna tworzy koncepcję „klarnetyzmu” w poezji a Mykoła Zerow wprowadza ukraińską poezję w krąg tematów i motywów zachodnio europejskich, Mykoła Kulisz kładzie podwaliny współczesnej ukraińskiej dramaturgii a Łeś Kurbas rewolucjonizuje scenę przyczyniając się do powstania nowoczesnego teatru. W architekturze powstaje styl ukraińskiego modernizmu zainicjowany przez Wasyla Kryczewskiego. Burzliwy rozwój ukraińskiej kultury nie ominął również malarstwa – na ten właśnie okres przypada działalność Ołeksandry Ekster, Mychajły Bojczuka, Ołeksandra Bohomazowa, Fedora Kryczewskiego i wielu innych. Krótki czas niepodległości i rozwoju sztuki awangardowej zakończony został masowymi represjami inteligencji i ludobójstwem Wielkiego Głodu w latach 32-33.

Lata dwudzieste i trzydzieste to w ukraińskim malarstwie czas swoistej syntezy. Obok radykalnie nowatorskich nurtów awangardowych – takich jak abstrakcjonizm, kubizm, futuryzm, konstruktywizm, żywe pozostają wpływy impresjonizmu, ekspresjonizmu czy secesji. Tworzy to barwną i oryginalną mieszankę stylów i kierunków malarskich. Elementy impresjonizmu i symbolizmu, pozostają żywe w twórczości artystów takich jak Iwan Trusz, czy Mykoła Buraczek, inspiracje stylistyką Młodej Polski, przede wszystkim zaś dziełami Malczewskiego, Wyspiańskiego, Wyczółkowskiego i Stanisławskiego są wyraźnie widoczne w pracach Mychajła Żuka, Ołeksandra Muraszka czy wybitnego lwowskiego malarza Ołeksy Nowakiwskiego. Stylistyka secesji najpełniej wyraża się w imponujących, ornamentalnych panneau Wsewołoda Maksymowycza. Ruch awangardy ukraińskiej pozostawał w ścisłym związku z wybuchem nowatorskich tendencji artystycznych w Rosji, w której do lat 30 awangarda stanowiła „sztukę rewolucji”, radykalnie zrywając z przeszłością. Suprematyzm Kazimierza Malewicza, czy abstrakcyjny ekspresjonizm Wasilija Kandinskiego stanowiły całkowite novum i były zapowiedzią nowych czasów, nowej rzeczywistości. Ukraińscy artyści, tacy jak Dawid Burljuk, Ołeksandra Ekster, Anatolij Petrycki, Ołeksandr Archipenko czy Wasyl Jermilow utrzymywali ścisłe związki ze środowiskiem twórców Rosyjskich, biorąc udział w wystawach i wydarzeniach artystycznych. Jednocześnie przyczynili się do stworzenia środowisk twórczych w miastach ukraińskich: Kijowie, Odessie, Charkowie.

W pierwszych dziesięcioleciach XX wieku wzrasta rola Kijowa jako ośrodka nowoczesnej sztuki, do czego bez wątpienia przyczynia się otwarta w 1917 roku Ukraińska Akademia Sztuki przemianowana w 1922 na Kijowski Instytut Sztuki. Pierwszym rektorem Akademii wybrany zostaje wybitny malarz, grafik i architekt, Wasyl Kryczewski, a adepci mają okazję pobierać nauki u artystów takich, jak Mychajło Bojczuk. Warto wspomnieć iż ten ostatni, rozstrzelany w 1937 pod zarzutem szpiegostwa (w rzeczywistości jego twórcze postulaty zbyt daleko odbiegały od obowiązującego kanonu socrealizmu) był inicjatorem nowoczesnego ukraińskiego malarstwa monumentalnego, inspirowanego estetyką ikonowej sztuki bizantyjskiej i włoskiego renesansu. Po aresztowaniu artysty niemal wszystkie jego prace zostały zniszczone, jednak wpływ Bojczuka przetrwał w twórczości jego kontynuatorów i naśladowców (tzw. szkoły bijczukiwsów).

Mychajło Bojczuk tekst ukrainska sztuka XX wieku awangarda

Mychajło Bojczuk, http://namu.kiev.ua

Na rozwój ukraińskiego malarstwa wpływ wywarli zwłaszcza artyści, postulujący radykalne zmiany artystycznego kanonu, zwolennicy odważnego eksperymentu, dążący do ostatecznego wyrwania sztuki z kanonów figuratywności i naśladownictwa. Te właśnie postulaty stały się osią powstałego w 1908 roku manifestu awangardy, (Голос Импрессиониста в защиту живописи) wygłoszonego przy okazji wystawy kubistów i futurystów zogniskowanych wokół osoby Dawida Burljuka (ukraińska nazwa wystawy: Ланка, rosyjska: Звено).. Burljuk, uważany powszechnie za jednego z twórców futuryzmu w malarstwie rosyjskim wywarł niewątpliwy wpływ na sytuację w sztuce ukraińskiej.

Dawid Burljuk tekst ukrainska sztuka XX wieku awangarda

Dawid Burljuk http://namu.kiev.ua/

Zainicjowana przez Burljuka prowokacyjna ekspozycja dzieł futurystów stanowiła impuls dla rozwoju nowatorskich tendencji w ukraińskim i rosyjskim malarstwie, jednak prawdziwym początkiem ukraińskiego ruchu awangardowego stały się dwie wystawy, zorganizowane w Odessie, w latach 1909/10 i 1911/12 i określane mianem „Międzynarodowego Salonu” ( Міжнародні салони). Inicjator wystaw, odeski rzeźbiarz Wołodymyr Izdebski dokonał śmiałego zestawienia prac młodych twórców miejscowych dziełami najwybitniejszych artystów zachodnioeuropejskich. Zwieńczeniem cyklu awangardowych ekspozycji stała się otwarta w 1914 roku w Kijowie wystawa grupy Кільце (Pol. Koło/Krąg) inicjatorami grupy była dwójka najwybitniejszych przedstawicieli ukraińskiej awangardy: Ołeksandra Ekster (Олександра Екстер) i Ołeksandr Bohomazow (Олександр Богомазов)

Oleksandr Bohomazow  tekst ukrainska sztuka XX wieku awangarda

Ołeksandr Bohomazow http://namu.kiev.ua/

Oleksandra Ekster  tekst ukrainska sztuka XX wieku awangarda

Ołeksandra Ekster http://namu.kiev.ua/

Geograficznie, główny nurt awangardy ukraińskiej plasował się na linii Kijów –Odessa – Charków. W Kijowie żył i pracował Ołeksandr Bohomazow. Ten kijowski malarz i teoretyk kubofuturyzmu jest autorem traktatu Живопис та елементи („Malarstwo i jego elementy”) w którym zawarł podstawowe zasady sztuki awangardowej. Malarstwo sprowadza Bohomazow do wykorzystania podstawowych elementów takich jak: linia, figura, kolor, rytm; w nowatorski sposób analizuje też relacje między dziełem, autorem i widzem. Bohomazow umiera w 1930 roku w Kijowie; zarówno jego traktat jak i barwne, pełne dynamiki dzieła ulegają natychmiastowemu zapomnieniu, z którego wydobyte zostaną dopiero w 1966 roku. Z Kijowem związana jest również Ołeksandra Ekster, która założyła tu swoją szkołę kubofuturystycznej scenografii. Życie i działalność tej artystki obejmuje nie tylko Kijów, ale i Moskwę oraz Paryż.

W Odessie pracował wspomniany już organizator „Międzynarodwoych Salonów”, rzeźbiarz Wołodymyr Izdebski a z Charkowem związani byli twórcy tacy, jak konstruktywista Wasyl Jermylow, czy Anatol Petrycki, wybitny scenograf, grafik, malarz, założyciel futurystycznego czasopisma Nowa Generacja (pojawiało się w latach 1927 – 1930). Wasyl Jermilow, którego działalność artystyczna obejmowała szerokie spectrum od malarstwa, grafiki po sztukę użytkową (projekty plakatów, dekoracja wnętrz, projekty opakowań, papierosów, zapałek itp.) jest do dziś jednym z najbardziej rozpoznawalnych przedstawicieli awangardy ukraińskiej. Imieniem artysty nazwane zostało charkowskie Centrum Sztuki Współczesnej „JermilovCentr”. Anatol Petrycki tekst ukrainska sztuka XX wieku awangardaAnatol Petrycki tekst ukrainska sztuka XX wieku awangarda

Anatol Petryckyj http://namu.kiev.ua/

Lata trzydzieste to czas schyłku ruchów awangardowych w Ukrainie. Ostatnie ich przebłyski można dostrzec jeszcze w Charkowie, gdzie scenograf Anatolij Petryckyj wraz z grupą futurystów zakłada grupę „Nowa Generacja” (Нова генерація) działającą w latach 1927-30 jednak ruch awangardowy zamiera wraz z kolejnymi aresztowaniami i procesami przedstawicieli inteligencji. Ruch ten stanowił jedynie krótki epizod w historii ukraińskiej sztuki, epizod charakteryzujący się niezwykłą dynamiką i różnorodnością, jednak powstałe wówczas koncepcje sztuki pozostają w dużym stopniu aktualne dla współczesnych artystów tworzących w Ukrainie.

 

 

NAPISZ KOMENTARZ

Napisz komentarz!
Wpisz swoje imię